X
تبلیغات
کافی نت دانش - کاوشی بربقعه شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلی

کافی نت دانش

اردبیل: سه راه دانش.جنب پست بانک مرکزی.04512243291

کاوشی بربقعه شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلی

(((اولوتانرینین آدی ایله)))

 

موضوع تحقیق : کاوشی بربقعه شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلی

·       سلسله صفویان :

بدون شک یکی از پررونق ترین دوره های هنری ایران اسلامی چه ازنظرآرایه های تزئینی وچه ازلحاظ اسلوب ساختمان دوره صفویه است.سلسله صفویان درسال ٩٠٧هجری توسط شاه اسماعیل صفوی درتبریزتاسیس شدوبعدازاودرسال٩٣٠هجری شاه طهماسب به سلطنت رسید.

برخی ازمحققان نظیرپروفسورویلبرمعتقدندکه اجرای هرطرح معماری به سه عنصراجتماعی بستگی دارد.اول جامعه ای که به آن طرح نیازمنداست دوم شخص یا اشخاصی که ازاجرای طرح حمایت میکنندوهزینه مالی آن رامتعهدمی شوندوسوم معماریااستادکارانی که طرح رااجرا می کنند.

باتوجه به این نکته چنین استنباط می شودکه دروره صفویه به دلیل حمایت وتشویق شاهان ازهنرمندان وعلاقه آنهابه هنرهاواستقبال مردم وازهمه مهمتروجودمعماران ماهرموجب تسریع ورواج وتکامل هنرها شده است.گفته می شودسلاطین صفوی ارزش زیادی برای هنرمندان قائل بودند وگاهی برای احترام به آنهابه کارهای عجیبی دست می زدند.نوشته اند که شاه طهماسب گاهی شبها درکنارآقامیرک نقاش می نشست وشمع به دست می گرفت تااوبه کارنقاشی خودادامه دهد.همچنین شاه عباس نیزبه اندازه ای به آقارضانقاش ارادت داشت که یکبارکه آقارضا نقاش صورت بسیارزیبایی ساخته بودبردست اوبوسه زد.بی تردیدچنین عاملهایی باعث شده که بناهای متعددوباارزشی درشهرهای مختلف ایران چون اصفهان٬شیراز٬مشهدودرمنطقه آذربایجان همچون تبریزواردبیل ودیگرشهرهادراین دوره احداث شوندکه یکی ازاین بناهای باارزش وپرجاذبه بقعه شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلی می باشدکه این مقاله شامل اطلاعات وتحقیقات گردآوری شده جامع این بنای تاریخی می باشد.

 

 

·       بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی :

این بقعه نفیس وارزشمندیکی ازسندهای افتخارآذربایجان می باشدکه متعلق به دوران صفویه بوده ومزارشیخ صفی الدین٬همسرش(دخترشیخ زاهدگیلانی)٬شاه اسماعیل صفوی وجمعی ازشهیدان جنگ چالدران درآن قراردارد.که باحفاریهای جدیدبعمل آمده دراطراف بقعه قدمت آن رابه دوره ایلخانان نسبت میدهند.

نخستین بارشاه طهماسب آنهارابه صورت مجموعه ای واحددرآورده وبعدهاشاه عباس سبب افزودن بناهای مهم به این مجموعه واصلاحاتی در آن گردیده است.اهمیت این اثرتاریخی به طورکلی دررابطه ای که با سلسله صفوی داردجلوه گرمی شود.

آرامگاه شیخ صفی الدین توسط هنرمندان بزرگ دوران صفوی چنان به زیورهنرآراسته شده که پس ازگذشت چندین سده٬چون نگینی برتارک تاریخی وفرهنگی ایران می درخشد.

یکی ازموارداستثنایی این مجموعه دربین دیگرآثارتاریخی کشوردربرگیرنده دههااثربدیع درمضامین گوناگون رشته های هنری٬ازجمله عالیترین گونه  کاشیکاری معرق٬مقرنس٬گچبری کتیبه های زیبابه خط خطاطان بزرگ دوران صفوی چون میرعمادو... ومنبت کاریهای ارزنده٬نقره کاری٬تذهیب وطلاکاری٬نقاشی وتنک بری و... می باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

·       بناهای موجودوتخریب شده بقعه:

محل کنونی بقعه درابتداخانقاه ومسکن شیخ صفی ومرکز صوفیه ومریدان اوبوده است که پس ازمرگ شیخ در١٢ محرم٧٣٥ (ﻫ . ق)مدفن ایشان گردیده است.وبناهای موجودوتخریب شده این بقعه عبارتنداز:

١.دروازه اصلی یاسردربزرگ*                         

۲.حیاط بزرگ یاحیاط باغ 

 ۳.سردرشاه عباسی (درگاه معلی)                                    

۴.صحن اصلی                           

۵.چله خانه جدید                                                     

٦.بنای معروف به جنت سرا

۷. بنای معروف به دارالحدیث                    

٨.تالاردارالحفاظ*                             

٩.مقبره شیخ صفی معروف به گنبدالله الله                                   

۱۰ .شاه نشین

۱۱. عمارت چینی خانه                         

 ١٢.حرمخانه(آرامگاه محیی الدین محمد)

۱٣.آرامگاه شاه اسماعیل اول  (گنبدشاه اسماعیل)

۱۴.محوطه معروف به شهیدگاه

۱۵.فرمان شاه طهماسب                     

۱۶.مجموعه آثارکشف شده درسالهای اخیرو...

 

 

*۱:دروازه اصلی یاسردربزرگ درحال حاضرتخریب شده ودرحال بازسازی می باشد.

*:نکته قابل توجه درموردتالاردارالحفاظ این است که این قسمت ازبنادرطول تاریخ به اسامی گوناگونی چون زاویه.حضیره.دارالحفاظ.نمازخانه وقندیل خانه معروف بوده اماقدیمیترین منابع به آن باعنوان زاویه وحضیره اشاره میکنند.

 

·       دروازه اصلی یاسردربزرگ(عالی):

امروزه ازسردراصلی بقعه که ازیادگارهای مجلل وزیبای شاه عباس دوم بوداثری دیده  نمی شود.این سردربامدخل عالی درشرق میدان منتهی به عالی قاپوقرارداشته وطبق روایات تاریخی باظریف ترین کاشیهای معّرق مزین وبربالای آن نقاره خانه ای ساخته شده بوده است که ازنقارخانه این سردرهماننددیگرمکانهای مذهبی جهت فراخواندن مسلمانان استفاده می شده است.درگزارش سیاحان اروپایی عصر صفوی چون اوله آریوس،دلاواله وماندلسلوو... به زیباییهای این سردراشارات زیادی شده است ومطابق گزارش این سیاحان "در"بادوزنجیرعمودی وافقی که به نوشته اوله آریوس این زنجیرهاهدیه خان مراغه وازجنس نقره بوده است" سد "شده بوده.

·       حیاط باغ یاحیاط بزرگ

همان طورکه گفتیم ازضلع شرقی میدان عالی قاپو،ازدربزرگی واردحیاطی گسترده به ابعاد٩٢×٢٧متربه شکل مستطیل می شویم که دارای دوحوض وباغچه های مخصوص گلکاری است ودیوارهای آجری طاقنمادارآن روی ازاره سنگی بناشده است.این حیاط دارای سردرکاشیکاری شده وباشکوه بوده که به مرورزمان فروریخته.حیاط بزرگ شمال صحنی است که باسنگهای آتشفشانی سیاه وخاکستری فرش شده ودروسط دارای چشمه ابی است وبیشتراطراف آن بناهایی که ازکاشی های رنگارنگ معرق پوشیده شده احاطه شده است .ردیف جنوبی حیاط شمال،ایوانی بزرگ است که دوطرف آن طاقنمای کوتاهترقرارگرفته است طاقنماهاهریک دارای یک جفت سه کنج کاذب است که دارای مقرنس است وروی آن نیزباکاشی مقرنس پوشیده شده است .ایوان دارای تاق درازچهارمرکزی است .دیوارهای داخلی آن،باحاشیه های کاشیکاری تزِِِِِیین شده است .به طورکلی دیوارهای آجری اطراف حیاط بزرگ شامل تعداد۲۹دهنه طاقنمادرسمت غربی و۲٦دهنه طاقنمادرسمت شرقی است وبالای آنهاقوسهای چهارمرکزی است قسمت عمده آجرکاری به سبک ساده ای انجام گرفته ولی آجرکاری لچکی هاشامل طرحهای هندسی است .برخی جاهاآجرهای لعابدارکوچک وبزرگ درلابلای آنهایکنواختی دیوارراازبین برده است .

 

·       سردرشاه عباسی(درگاه معلی)

این سردرزیبادرضلع غربی صحن اصلی بقعه قراردارد.درصریح الملک ازاین اثرباعبارت درگاه معّلی یادمی شود.سردرمشتمل بریک درگاه نسبتاًمرتفع وکاشیکاری پرکارومقرنس کاری بوده ودرهرطرف آن چهار طاقنماجلوه گراست که نسبت به درگاه عباسی ازابعادوارتفاع کوچکتروکمتری برخوردارهستند.تمامطاقنماهاوسردرباکاشیکاری معّرقآراسته وباکتیبه های عربی نقش بسته است.قابل توجه اینکه طاقنماهای کم عمق این قسمت نه پناهگاهی جهت جلوگیری ازتابشی مستقیم آفتاب بلکه به لحاظ تناسب وزیبایی ایجادشده است ضمناًزیبایی طاقنماهامتکی برسردرشاه عباسی است که باهیبت یک ایوان بلندنظربیننده راازطرفین به مرکزدیوارمی کشاند.

·       حیاط کوچک وصحن اصلی

صحن اصلی بقعه محوطه ای مستطیل شکل به ابعاد۴۰/٣۰×۱۰/۱٦مترمفروش باتخته سنگهای صاف وحوضی درکف که محیط آن ازدوازده دایره سنگی به قطرنیم متر تشکیل شده که بدون تردیداین حوض نمادی از ائمه اطهاراست.وحلقه چاهی درمیان آن که بادیوارهای طاقنمامزین به کاشی آراسته شده است.

درضلع غربی صحن چله خانه وسردرمعروف شاه عباسی ودرضلع شرقی آن گنبدالله الله دارالحفاظ ،چینی خانه،حرمخانه وآرامگاه شاه اسماعیل ودراضلاع شمالی وجنوبی آن به ترتیب بنای جنت سراوایوان دارالحدیث قراردارند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

·       چله خانه

چله خانه ازواژه چله یاچهله مرکب است.چله نشینی یعنی چهل شبانه روزدرخلوت نشستن واربعین برآوردن،محسن کیانی درکتاب تاریخ خانقاه درایران می نویسدهرکه چهل بامدادبرخیزدحق تعالی چشمه های حکمت ازدل اوبرزبان اوروانه کند.به طورکلی دربقعه شیخ صفی دوچله خانه جهت خلوت نشینی شیخ صفی وپسرش شیخ صدرالدین ومریدان آنهاوجودداشته است.دراین بناوایوان به طوری که می گفتندشیخ صفی چهل روزتمام به ریاضت وعبادت نشسته بوده است وروزانه فقط بادام وکمی آب میخورده استوبه همین دلیل این محل را چله خانه مینامند.طبق اظهارنظرویورداحتماضلع شرقی فضاباحجره های دوطبقه به حیاط بزرگ(صحن)مشرف بوده وهنگامی که شاه طهماسب طرحهای الحاقی خودرااجرامی کرده چله خانه وجودداشته است.البته همان طوری که ازسبک کاشیکاری   چله خانه وآجرهای لعابدارفیروزه ای وآبی بانام مبارک حضرت محمد(ص)به خط کوفی درجه شده مشخص است که ازتاریخ قدیمی تری برخورداراست وشایدهمزمان باگنبدالله الله ساخته وپرداخته شده باشد.به هرحال زمانی که ازدرب حیاط کوچک راهروی مرمری سمت جنوب بگذریم خودرادرفضای بازی می یابیم که به نام چله خانه جدیدمعروف است.           که چله خانه ازجوانب غربی وشرقی بین حیاط بزرگ وصحن قراردارد.که دلاوله نیزازاین محوطه به عنوان مسجدی روبازیادکرده وبامسجدشاه اصفهان کهبعداًساخته شده مقایسه    می کند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

·       جنت سرا

درموردجنت سرامطالب زیاداست وبیشترمطالبی که درمورداین قسمت وجودداردمربوط به قدمت این بناوتغییراتی که درطول تاریخ اول آن رخ داده است مربوط می شود.

جنت سرادرسمت شمالی صحن بقعه ومقابل ایوان دارالحدیث واقع شده است.درون این بنابه شکل هشت ضلعی منتظمی است به قطر۵/۲۰ودهانه آن به۵/۱۶مترمیرسد.

نمای خارجی مسجدجنت سراودارالحدیث ازیک طاقنمای بزرگ باپنجره چوبی مشبک بسیاربزرگ است که دوطرف آن که طاقهای کوچکترقراردارندکه دری ازهمین طاقهای کوچک به راهروهای جنت سرا ودارالحدیث بازمیشود.جنت سرابی تردیدبزرگترین ساختمان بقعه ونمونه ای از عظیم ترین بناهای صفویان دراردبیل به حساب می آیدکه مربوط به اواخرقرن هفتم می باشدامامنبعی که بتوان بااستفاده ازآن تشخیص دادکه جنت سرادرابتدابه چه منظوری ساخته شده وجودنداردونظریه های متفاوتی ازسیاحان اروپایی وایرانی وجوددارد.وبعضی ازتاریخ شناسان معماری ایران مثل دکترمحمدکریم پیرنیااین بناراصرفاًمسجدمعرفی می کنندکه می توان گفت احتمال اشتباه بودن این نظریه زیاداست چون این اطاق هشت گوش فاقددیوارقبله است وبنابراین جای برای محراب وجودندارد.ومطمعناًحذف محراب دریک مسجدقابل توجیه نیست،ونظریه های دیگردرمورداین بنااین است که ابتدااین بناآرامگاه بوده وبعدهاجای برای نمازخواندن بناشده است.که ریچارداتینگهاوزن نیزدرکتاب خودش هنرمعماری اسلامی به همین موضوع اشاره کرده است.

·       تالاردارالحدیث

دارالحدیث درست درسمت جنوبی ومقابل جنت سراقراردارد.این بنابه نامهای دیگرچون دارالسلام وطاق متولی نیزمعروف است.همان طورکه گفته شددارالحدیث بنای متشکل ازیک ایوان به شکل تالاردروسط ودوایوان(رواق)کوچک درطرفین می باشد.آنگونه که ازنام دارالحدیث برمی آیداین بناظاهراًدرابتدابه عنوان محلی برای آموزش تعالیم مذهبی مرتبط باگفته هاواحادیث پیامبر(ص)مورداستفاده قرارمی گرفته است.نام دیگراین محل یعنی دارالسلام ظاهراًبی ارتباط بامجموعه نیست درخصوص معنی وعملکرداین عبارت نوشته اند؛دارالسلام یاسلامخانه برای پذیرایی کردن وبزرگداشت مهمانان بوده است.

 

·       قندیل خانه یادارالحفاظ

رواق یا قندیلخانه ساختمان بلندمسطیل شکلی است به ابعاد۵/۱۱×۶مترکه درهریک ازدوضلع شمالی وجنوبی آن یعنی درقسمت طولی ساختمان۱۲رواق یاایوان مقابل هم دردوطبقه ساخته شده که نمادی از۱۲امامی بودن است.سطوح کلیه دیوارهای آن بابهترین نقاشی وطلاتزﺌین شده است.این رواق اززاویه غربی ساختمان به وسیله دوپله مرمرین ازقسمت شاه نشین جدامی شودودری مشبک وفولادی که دربعضی قسمتهادارای روکش نقره  می باشدمحل جدایی رواق ازشاه نشین است.این بنای پرجاذبه که امروزه باعنوان قندیلخانه شناخته می شوددراصل مکانی جهت تلاوت وتلاش برای آموختن وحفظ قرآن بوده است.

دردورتادوررواق به ارتفاع دومتری ازکف آن کتیبه ای است به خط نسخ وبرجسته بصورت گچبری که عباراتی درباب عرفان ومدح مشایخ بزرگ رادربرگرفته درحاشیه بالایی رواق دورتادورسوره مبارکه‹‹الفتح››به خط ثلث نوشته شده است.قندیلخانه یارواق بقعه درزمان شاه طهماسب اول ساخته شده وچون محل تدریس بوده طاق نماهای طبقه فوقانی آن به بانوان اختصاص داشته وازدیگرآثاربه جامانده دراین قسمت بقعه پرچم جنگ چالدران است.درسال٩٤٦ﻫ.ﻖبه دستورشاه طهماسب اول فرشی برسرقندیلخانه بافته شده که از نفیس ترین وگرانبهاترین فرشهای جهان به شمارمی رفته است.پس ازبافتن فرش نقشه آن رابرروی گنبدوگهواره سقف وتالاربه صورت مطلانقاشی می کنند.این فرش به ابعاد۳۸/۱۱×۳۵/۵متروبانقشی ریزبافت وتاروپودابریشمی است که مجموع گرههای آن به۳۲میلیون عددتخمین زده شده است.وعلت اینکه این بنا به قندیلخانه معروف شده این است که دردوره قاجاریه به جهت استفاده ازقندیل های متعددبرای روشنایی آن عمومیت پیداکرده است.

برخی ازپژوهشگران تاریخ هنرومعماری ازجمله ویورنمای دارالحفاظ راباآثارعصررنسانس

اروپامقایسه ومعتقدند؛نمای دارالحفاظ به طرف صحن مانندنمای کافی ساخته شده است.

طرح این بنادرهنرشرق بیگانه به نظرمی رسدوبیشتررنسانس رابه خاطرمی آوردلیکن جزﺌیات یعنی کاشیکاری طرحهاوقابهاوپنجره هاومقرنس کاریهاوآجرکاریهاکه بافاصله وبندهای وسیع تری انجام گرفته هنرخالص شرقی است.تاورینه نیزساختمان دارالحفاظ راباناوکلیساورنسانس ایتالیامقایسه می کند.

 

 

·       گنبدالله الله

درجنوب غربی قندیلخانه یادارالحفاظ وبرروی قبرشیخ صفی الدین،گنبدالله الله برروی ازاره سنگی هشت ضلعی بناشده که ارتفاع آن درحدود۵/۱٧متراست.فضای داخلی مقبره زیرگنبد٬تقریباً۶مترقطرداردومحیط آن۲۲متراست ودیوارهای آن ازپایین به ارتفاع تقریبی۳/۲مترچوبکاریزی زیبایی شده است وبقیه ارتفاع که قریب۱٧/۱۵مترمی شودوبه شکل استوانه می باشد،ازپارچه های نقاشی شده به سبک دوره صفویه پوشیده شده است.این بنای استوانه ای شکل پس ازفوت شیخ صفی الدین به سال٧۳۵ھ به دستورجانشین وپسراوشیخ صدرالدین موسی درطول ده سال ساخته شده است.همان طورکه اوله آریوس شرح می دهدشیخ صدرالدین پس ازمرگ پدرخوداین بنارابوسیله معماری که باخودازمدینه به اردبیل آورده بودساخت.طبق گفته ی این ﻤﺃمورسیاسی نقشه مقبره ازخودشیخ صدرالدین است اوبه معماردستوردادتاچشم های خودراببنددوبعدتوصیف چنین بنایی راکرده ومنظره آن رابرای اومجسم نمودومعمارطبق آن توصیف ساختمان راشروع کرد.برفرازاین برج استوانه ای گنبددوپوش نیم پیازی* که نیم رخ آن به هیبت نعل اسب نوک داراست قرارگرفته است.ضمناًگنبددررﺃس خودعلمی داردکه ظاهراًازمس یابرنج است.چنین بنایی ازنظرفرم وکاشیکاری دربین سایربناهای این عصرمنحصربفرد می باشد.قاعده گنبدبانوارکم عرض ازساده ترین تزﺌینات آجرکاری وکاشی جلوه خاصی دارد

میان آجرهای سرخ رنگ ساده کلمات مقدس الله باکاشیهای فیروزه ای به طرزخیلی ظریفی دربدنه استوانه ای تعبیه شده است.اجرای موفق وهنرمندانه کلمه الله باخط کوفی بنایی یامستطیلی به شکل عمودی وافقی بی تردید آن رادرردیف شاهکارهای هنرآجرکاری ایران درقرن هشتم قرارداده است.گنبدمزبوررابه مناسبت اینکه کلمه الله به صورمختلف باکاشیهای آبی رنگ برجدارآجری آن منقوش است٬به نام گنبدالله الله می خوانند.

تزﺌینات قسمت رﺃس گنبددرداخل مزاربه روش گچبری پته* است. اماچشمگیرترین اثر فرهنگی وهنری موجودآرامگاه صندوق قبرخاتم کاری٬منبت کاری ومعرق کاری شیخ صفی الدین قرارگرفته که چهارطرف فوقانی صندوق قبرباورقه های زرین پوشیده وباجواهراتی چون یاقوت وزمّردوفیروزه تزﺌین شده بوده است.

     *دردوره صفویه گنبدنیم پیازی رواج داشته است.

     *گچبری پته یکی ازروشهای ایده آل تزﺌینی دوره ایلخانی وصفویان است.

·       مقایسه آرامگاه بابناهای دیگر

بنای آرامگاه شیخ صفی الدین ازنظرپلان معماری وتزﺌینات آن شباهت زیادی بابرج گنبدکبودمراغه وگنبدآرامگاه سیدرکن الدین دریزدومقبره شیخ حیدردرمشگین شهردارد.مزارشیخ صفی الدین علاوه برهمگونی بابرجهای یادشده قابل تطبیق باآرامگاه زینال بیگ پسراوزون حسن آق قویونلودرحصن کیفه ترکیه وآرامگاه برج استوانه ای بردع توربسی قراباغ درجمهوری آذربایجان است.که درسال٧٢٣ﻫ ساخته شده است وآرامگاه شیخ صفی که اندکی بعدازبرج بردع توربه سی احداث گردیده وازنظرپلان وسبک تزﺌینات معماری کاملاً یکسانی رانشان میدهد.

جبهه شمالی حیاط ایوان بزرگی است که بایک شبکه چوبی مزین به نقشهای هندسی،بسته شده است.دراین نرده مشبک دری برای ورودبه ایوان ساخته شده است وازآنجابه بنای هشت گوش راه دارد.طرف غرب ایوان طاقنمایی قراردارد که برفرازآن نیم گنبدی است که روی دوسه کنج که با مقرنس کاری تزﺌین یافته تکیه دارد.این طاقنمادارای دری است که به راهرویی بازمی شودوازآنجابه مطبغ ومسجدهشت گوش وبه پلکانی که به طبقه فوقانی منتهی می شودراه می یابد.سمت شرق ایوان طاقنمای کوتاهتروعمیقترازطاقنمای غربی قراردارد.درموردآشپزخانه بایدعرض کنم که دراین آشپزخانه ۳۵دیگ بزرگ وجودداشته که هرروزسه وعده غذادرآنهامی پخته وغذای حدود۲هزارنفربیکاررامی دادند.درضلع شرقی حیاط بزرگ دری به حیاط کوچک یا به عبارتی دیگر٬دالان غیرمسقفی به ابعاد۵/۱۴×۷/۵مترمیشودکه درصحن اصلی بقعه وحیاط بزرگ واقع شده است.درضلع شمالی این دالان دری است روبه شهیدگاه وازضلع جنوبی نیزدری به محوطه ای معروف به چله خانه یاقربانگاه بازمی شود.دیوارهای این راهرو نیم طلاقی با کاشیکاری معرق است ولی در حال حاضر قسمت های اندکی از آن باقیمانده است.

 

 

 

 

 

 

 

·       شاه نشین

در انتهای رواق قندیلخانه محوطه ای با اختلاف ۷۰سانتی متر و پله مرمرین وجود دارد که به نام شاه نشین معروف است.قسمت شاه نشین بوسیله در یا پنجره فلزی ازرواق جدا شده است .در روبرویعنی منتهی الیه شاه نشین در ورودی به مقبره شیخ صفی الدین قرار دارد و آخرین در از کل مجموعه به مقبره شیخ محسوب می شود.ازابتدای ورودی مجموعه شیخ صفی تا مقبره او روی هم هفت در وجود دارد که نشان دهنده مراحل عرفانی بشمارمی رود. در قسمت راست شاه نشین اتاقکی است که در سابق محل نگهداری روپوشهای ارزشمند شیخ صفی الدین و شاه اسماعیل بوده است ودرسمت چپ شاه نشین درب مقبره شاه اسماعیل وحرمخانه قرارگرفته است.

به طورکلی دیوارهای رواق وشاه نشین باگچبریهاونقاشیهای الوان ممتازپوشیده شده ودرحاشیه طاقهاودیوارها آیاتی ازقران مجیدگچبری شده است.

شاه نشین به طول۷/۵وعرض۸/۴متربوده ودردیوارهای شاه نشین چهاردرنقره کوب موجوداست که ازنظرنقره کاری ازاهمیت زیادی برخوردارمیباشندوبرروی یکی ازاین درهااشعاری باخط نستعلیق به رنگ طلایی خوانده میشود.وهمچنین درنیمه جنوبی سقف شاه نشین که برروی ایوان کوتاه پنج ضلعی واقع شده دارای نیم گنبد خیاری کوتاه است که برروی نوارهایی ازمقرنس کاریهای زیباقرارگرفته است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

·       چینی خانه

چینی خانه که درسمت شرقی رواق یاقندیل خانه واقع شده است به لحاظ سبک معماری وتزﺌینات ازنفیس ترین وشگفت انگیزترین شاهکارهای هنرمعماری ایران درقرن یازدهم هجری درشهراردبیل محسوب می شود.که بنایی است تقریباًهشت ضلعی که درچهارطرف دارای قسمتهای خروجی طاق مانند بوده وقطربناتقریباً۱۸مترمیباشدکه دروسط اضلاع آن طاق نماهای پنج ضلعی زیباونفیسی ازمقرنس گچی دیده میشوددرمیانه هریک ازاین طاق نماها بجزقسمت شمالی که درورودی راتشکیل میدهددوپنجره روی هم قرارداردودرکناراین طاقنماها،درداخل دیوارقفسه هایی ساخته اندکه باتزﺌینات چوبی باکلمه«الله»زینت یافته اند که محل نگهداری کتابهای نفیس وظروف چینی واشیاءقیمتی بقعه که بصورت ویترین ازآنهااستفاده میشودسقف چینی خانه که ازگنبدنسبتاًبزرگ ووسیعی تشکیل٬وازداخل باگچبری ونقاشیهای زیبای عصرصفوی رنگ آمیزی وطلاکاری شده است.درقسمت پاﺌینی سقف ازداخل یعنی دربالای طاقنماهای پنج ضلعی٬گچبریهای موجوف وتوخالی ساخته شده که گویاجای ظروف چینی بوده است.ازاره داخلی عمارت چینی خانه به ارتفاع ۵۸/۲مترباکاشیهای هفت رنگ منقوش پوشیده شده وروی آن طاقنماهای پرکارگچی٬شبیه به اتاق موسیقی عالی قاپوی اصفهان قرارگرفته است.

چینیهای بقعه درزمان شاه عباس اول ازچین به اردبیل آورده شده وبه قولی هدیه امپراتور

چین«سلسله مینگ»به شاه عباس است که تعدادآنهابه۱۴۰۰قطعه می رسیده است وشیخ           بهاﺌی به امرشاه عباس چینی خانه رابه۱۲۵۶حفره برای حفاظت ازاین چینیهابنامی کند.

این بخش ازمجموعه ازنظرفضا،طرح ورنگ دارای اهمیت خاصی است طلایی رنگ حاکم دراین فضااست وبرق ورقه های طلایی درزمینهٴلاجوردی جلوه خاصی به چینی خانه داده است.اگرچه درتالارچینی خانه درنظراول اصل تقارن وقرینه سازی که ازاصول معماری اسلامی است به دقت اجراشده٬ولی بانگاه دقیقترمی توان دریافت که باوجوداینکه درظاهر٬همه چیزقرینه هستند٬طراح ونقاش سازنده همگی به نحوی ازحیطه قرینه خارج شده وتنوعی کم نظیردرمتن تقارن آفریداند.دیگرموردی که درنقاشی وطراحی تزﺌینات چینی خانه قابل بحث است٬این است که نقاش وطراح خطوط تیز٬شکسته ونقوش منظم هندسی رابه نحواحسن درکنارخطوط ملایم٬لطیف ومنحنی اسلیمی هاجای داده وازتضادآنهاترکیبی دلنشین ایجادکرده است.بالای ازاره چینی خانه حاشیه ای باتزﺌینات گل وبرگ طلایی _

دورتادوراین محل راچون کمربندی دربرگرفته است.گلهاوبرگهاباگل اخرالایه سازی شده انداین نقوش دربخشهای مختلف بقعه شیخ صفی مکرردیده می شود؛نقوش طلایی درزمینه آبی کبالت درحاشیه کاربندی بالاونیم گنبدنیزبکاررفته است.نیم گنبدی های بزرگ درچهارسمت چینی خانه قراردارندوچهارنیم گنبدکوچک درفاصله بین نیم گنبدهای بزرگ ساخته شده است.این قسمت ازچینی خانه بااستفاده ازچوب وگچ به صورت مقرنسهایی بااشکال ظروف بوجودآمده ودرنوک نیم گنبدتبدیل به نیم شمسه ای زیباشده اند.تنک بری های قرینه سازی شده هرکدام به شکل ظروف شیشه ای یاسفالی زیباجلوه گراست.درسه سمت چینی خانه،دردل نیم گنبدهای بزرگ پنجره های باقاب گچبری شده قراردارندکه سابقاًباشیشه های رنگی مزین بوده اند.

ساقه گنبدبه صورت کمربندی دارای نقش گل وبرگ که به شکل لایه چینی کارشده وسقف گنبدنیزرسمی بندی شده.کاشیهای هفت رنگ بکاربرده شده دراین قسمت ازبناشامل تصاویرگلدانی است که پیچک هایی ازآن بیرون آمده وهمچنین درآنهانقوش حیوانات افسانه ای ماننداژدهاً،سیمرغ دیده می شود.قسمت فوقانی ساختمان وگنبدبارنگ گردی دریک زمینه آبی وطلایی که با ازاره ها هماهنگ است رنگ آمیزی شده وشاخه گلهای متقارن وبرگهای بلندکنگری آکانتوس درکنارگلدانهاونقشهای بزرگ نخلی،تمام زمینه مقرنسهاوقسمتهای گنبدراپرکرده است درزمینه های چهارگوش بالبه های باریک حاشیه طرحهایی مانندطرح             سجاده ای ترکیبات آزادترگلهاوپیچکهاگلدانهایی پرازگل ونقوش طوماری باحیوانات افسانه         ای ستیزه جووباکلمات عربی مشاهده می شودکه به تدریج جانشین نقشهای پیچکی ودوبرگی اسلامی(ختایی واسلیمی)گردیده است.

به طورکلی کاشیهای هفت رنگ بکاررفته درازاره ودرجاهای مختلف چینی خانه به سه گروه تقسیم می شوند:

۱.کاشیهایی شامل گل وبرگ ساده                   ۲.کاشیهایی باطرح هندسی وشمسه دار

۳.کاشیهایی باطرح گلدان

وآخرین نکته درمورداین قسمت اینکه درزیربنای چینی خانه سردابه ای وجودداردکه یقیناًازاین سردابه برای تدفین مریدان شیخ استفاده می شده است.

واقعاًاین بناارزش دیدن ازنزدیک راداردبطوری که وقتی وارداین بنامی شودیک حال وهوای عجیبی به آدم دست می دهدفکرمی کنی که خدایاچه طوربنای به این بزرگی بدون ستون پابرجاباقی مانده آخه چه طور...

·        حرمخانه

اتاقی به ابعاد۴×۵مترمربوط می شود.کف این اتاق ازنمدهای کهنه وفرسوده ای مفروش شده که ازجهت نقش وقدمت بسیارنفیس وارزنده می باشد.درموردفلسفه وماهیت ساختمان حرمخانه عده ای تصورشان براین است این مکان ازآن لحاظ که مدفن بانوان خاندان صفوی بوده عنوان حرمخانه به خودگرفته است.ولی براساس منابع عصرصفوی فلسفه وماهیت حرمخانه غیرازآن چیزی است که تصورمی شود.این مکان نه بخاطرسکونت واستقراراهل بیت شیخ صفی بلکه اختصاصاًبه خاطردفن فرزندشیخ٬یعنی محیی الدین محمددرسال۷۲۴ھ احداث ودرمراحل بعدباتدفین های مکرّربه صورت مقبره خانوادگی اهل بیت ودودمان صفویان درآمده وبه حرمخانه شهرت یافته است.این گنبدبه سبک دوره ایلخانی تودرتوساخته شده است.برروی گورهای حرمخانه نیزصندوقهای چوبی کوچکی قرارگرفته که نموداری ازآثارمنبت کاری قدیم وارزشمندبقعه محسوب می شوند.وهمچنین درقسمت بالای درورودی حرمخانه سه لوح گچبری زیباوجودداردکه درمتن آن به خط کوفی،شهادتین نیزگچبری شده است حاشیه سرلوح باسخنان مختلف شاه عباس واسلیمی های خرطوم فیلی قاب گرفته شده است.درراهروی ورودی دوسنگ مزارمرمری باطرح ترنج وکتیبه ای به خط ثلث درسطوح جانبی آنهادیده می شود.بعدازاین راهرواتاقی بادیوارهای گچی وسقف رسمی بندی واقع شده است وتزﺌینات دیگرروی حاشیه درهاو.... داخل حرمخانه ده مزارموجوداست که چهارنمونه ازآنهادارای صندوقهای چوبی نقش دارودوصندوق چوبی ساده وچهارسنگ قبربدون صندوق می باشد.سنگ مزارهاازسنگ مرمربوده وهمه دارای طرحهای باارزشی هستند.حکاکی این سنگ مزارهاباچنان ظرافت ومهارتی انجام شده که بعدازقرنهاهمچنان ارزش هنری خودراحفظ کرده اند.که نقوش وشیوه اجرای آنهابادوصندوق مقبره شاه اسماعیل وشیخ صفی کاملاًمتفاوت می باشندوفقط دریکی ازآنهاخاتم ومعرق به کاررفته است.که نقوش وخطوط کوفی صندوقهایادآورشیوه قبل ازصفوی است.به طورکلی بیشترتزئینات این قسمت مربوط به صندوق قبرهامی باشدکه واقعاًتزئینات آنهامنحصربه فرداستودرنهایت اینکه به نوشته بیشترمحققان مزارشیخ صفی الدین حداقل اندکی بیش ازدودهه بعدازآرامگاه فرزندخودمحییالدین محمدایجادشده پس نتیجه می گیریم که حرمخانه مطمئناًقدیمی ترین ساختمان بازمانده ازبناهای بقعه وتاریخ گذاری شده محسوب میشود.

 

·       مقبره شاه اسماعیل صفوی

آرامگاه شاه اسماعیل اول مابین مزاربرجی شکل شیخ صفی وحرمخانه قرارداردوبه نظرمیرسدبنایی است که بعداًبه این مجموعه الحاق گردیده است.این آرامگاه که بانام گنبدشاه اسماعیل شناخته می شودمدفن یامحل دفن شخصی است که دولت صفوی رابنیانگذاری ومذهب تشیع راتثبیت وبطورمقتدرانه ای حدودربع قرن حکومت کرده است.اتاق مقبره محقروتنگ وباگنبدکوتاه وکم عرضی پوشش داده شده بطوریکه آرامگاه بین بنای حرمخانه وگنبدالله الله گم شده است.

آرامگاه شاه اسماعیل اول بی تردیدازنظرظرافت هنری وآرایه های تزﺌینی اززیباترین وباشکوهترین بخشهای مجموعه محسوب می شود.وجودنقاشی های تذهیب ومطلا وصندوق قبرخاتم کاری بی نظیروبخصوص کتیبه گچبری این بنارادرمیان آثارمعماری بقعه ازبرجستگی ممتازی برخوردارنموده است.

درورودی آرامگاه درسمت راست شاه نشین قراردارد.این دردولنگه چوبی باروکش نقره ای است که قبلاًباتزﺌینات زیباوبرجسته اسلیمی وعلامت دست(پنجه)آراسته شده بوده است.ازدرمذکورواردیک اتاق مربع شکل به ابعاد۴۰/۲×۷۰/۲مترمی شویم که سقف آن باگنبدآجری کوتاه ودوپوش پوشیده شده است.گنبدبرروی چهارسکنج(فیلپوش)وچهارقوس متقاطع که ازلبه هرسکنج به لبه سکنج دیگرزده شده قرارداردکه درمنتهی الیه گنبد،ستاره هشت گوش معقری بوجودمی آورند.

قسمت فوقانی مقبره شامل یک استوانه آجری است که برروی یک قاعده آجری که اضلاع آن نامنظم است نهاده شده است.استوانه فوقانی دارای قطری بزرگترازقاعده منشوری شکل زیرین است.تمام قسمت فوقانی مقبره ازقاعده استوانه تا زیرعَلَم که دررأس کنبدقرارداردباترکیبی ازکاشیهای خشتی وکاشیهای معرق ومعقلی پوشیده شده است.گفته میشودطوق زرین بلندی که دروسط چهارکتیبه وپنج خنجرنمادین که خنجرهابه طرزمنحنی برطوق گنبدتکیه زده است نمادی ازخانواده هایی است که شاه اسماعیل رادررسیدن به قدرت یاری نمودند.بدنه خارجی گنبددرقسمت استوانه اجری باکاشی های آبی وفیروزه ای وحاشیه بالای ساقه وپوشش گنبدباکاشیهایی به رنگ مشکی،سفید،فیروزه ای ،زردطلایی وآبی کبالتی پوشیده شده است واین کاشیهاباچیدمان هنرمندانه ای بصورت طرحهای لوزی گنبدرادورمی زنند.بدنه داخلی گنبدباتزﺌینات عالی نقاشی آراسته شده که بنظرمی رسداین تزﺌینات متعلق به زمان شاه عباس اول باشدکه لوبرون نیزبه این تزﺌینات اشاره کرده گنبدآرامگاه شاه اسماعیل باتزﺌینات طلاپوشیده شده بود.

دیوارمقبره درداخل تاارتفاع ۷۵/۱مترباکاشی هفت رنگ(خشتی)ابی لاجوردی وتیره زرنگارونقوش شاخ وبرگ وگلهای طلایی تزﺌین شده وبربالای این کاشیکاریهاحاشیه ای مرکب ازنقوش گل وپیچک وگلهای شاه عباسی که یک درمیان قرارگرفته اند وجوددارد.دروسط کاشیهای دیوارشرقی مقبره نقش یک دست(پنجه)که حدودپنج برابربزرگترازدست یک انسان معمولی است دیده می شودکه بصورت فرورفته درسنگ خاکستری متمایل به سیاه ودرابعاد۳۹×۳۹سانتی مترایجادشده است که براساس یک روایت سنتی این نقش نماددست علی(ع)است وگفته می شودشاه اسماعیل اول این سنگ راازعربستان آورده است.البته درموردحضرت علی(ع)مطالب زیادی درنقاط مختلف بنادیده می شودکه یکی ازاین قسمتهاصندوق قبرشاه اسماعیل است که حدیث هایی درمورداین حضرت به صورت ماهرانه ای خاتم کاری شده که به گفته پوپ آمریکایی «دیگرتهیه نظیرصندوق قبرشاه اسماعیل مقدورنیست»ویکی ازاین هزاران حدیث این است که میفرماید:شماای فرزندان آدم امروزغم فردای نیامده رامخوریدکه اگرفرداشماراعمری باشدخداروزیتان رامی رساند.

·       محوطه شهیدگاه

درضلع شرقی وجنوبی محوطه نسبتاًوسیعی وجودداردبنام شهیدگاه،اطلاق نام شهیدگاه به این قسمت ازبقعه اززمان شاه اسماعیل اول متداول شده است زیراموقعی که وی درسال ۹۱۵هجری قمری ازجنگ شیروان مراجعت می کردجسدپدروعده ای ازبزرگان صفویه رادررکاب سلطان حیدروخوداووسپس درجنگ چالدران جنگیده وبه شهادت رسیده بودندبه اردبیل آورد،پدرش رادرکنارگورشیخ صفی الدین ودیگرشهدارادرمحوطه گورستان مذکوربه خاک سپردندوازآن زمان آنجابه نام شهیدگاه نامیده شده است.شهیدگاه درزمان سلاطین صفوی حائزاهمیت زیادی بوده است زیرامحل خاکسپاری سرداران وبزرگان سپاهی دوره صفویه محسوب شده است وسنگ گورهای آن به طورعموم ازمرمرویاسنگ سیاه خاراکه به شکل مکعب مستطیل ساخته اند،بوده است که پنج جانب بیرونی آنهاباحجاریهای بسیارزیباازگل وبوته،آیات وسوره های قرآن مجیدواشعارفارسی منقوش شده که خودازجهت تاریخی وهنری قابل توجه اند،امامتاٴسفانه این سنگهاعموماًخردشده ودر

گوشه ای تلمبارگردیده اند.

·       جمع بندی

به طورکلی همان طورکه گفته شدمجموعه بناهای شیخ صفی الدین اردبیلی به عنوان یکی ازچشمگیرترین وزیبا ترین آثاردوره صفویه درمباحث معماری وهنری صفویان از جایگاه ویژه ای برخورداراست.دراین بقعه ازکارآمدترین وخوش ذوق ترین هنرمندان معمار،کتیبه نگار،خوشنویس،نگارگر،کاشیکارو... بهره برده اند.دراین اثرمذهبی تمام فنون تزیینی بایک دیگردرآمیخته است؛ازتزﺌینات کتیبه ای ونقاشیهای روی گچ گرفته تاکاشیهای معّرق وهفت رنگ همه درخدمت وحدت معماری است.تمام بناهای منفردآن بی نظیروازنظرزیبای وجزﺌیات هنرهای معماری نشانگرهنرخالص ایرانی است ؛نمای بیرونی درگاه  رواق تالاردارالحفاظ دارای کاشیکاری زیباومقرنس های خیره کننده وگیرااست.زمینه کاشیهای آبی آن اگرچه شکوه رنگ وجلال پرده پرنقش ونگارسردرآدمی رامبهودخودمی سازد،لیکن تکرارموضون عناصرساختمانی وتأثیررنگ وفراگیری رشته های بلندکتیبه قرآنی که درسطح بنا توزیع گردیده نظرانسان رادر،درک عمیق ترزیبایی اثریاری می کند.نگاره های گل وگلدان،شبکه ای ازشمسه هایاستاره های چند پرطرح پیچک های بالارونده،نقش اسلیمی های دوّار،طوماری وماری،گره های متنوع ودرهم بافته،گچبری،منبت کاری،حجاری،فلزکاری،قلم زنی،ترصیع کاری،خاتم کاری وکتیبه نویسی آنهارابرجسته نموده است.حاشیه درب معروف به قبله قاپوسیوضلع مقابل آن دارای کشیکاری بسیارزیباهمراه باخطوط خوشنویسی کوفی وثلث است.این کتیبه هاکه باکاشی های معّرق تجلی یافته اوج هنرکتیبه نگاری سده هشتم تاعصرصفوی رامی نمایاند.درتزﺌینات داخل بناهانیزتنوع زیادی به چشم می خورد.این تنوع به خاطرفاصله زمانی بادوره های قبلی است،ولی بااین حال همه آنهاوجوه مشترکی دارند،ایجادفضایی که انسان بااستفاده ازآن می تواندآرامش یابدازآن جمله است.قابل توجه اینکه درتزئین بناهاازتنوع هنرهای دستی بی بهره نبوده اند،نزدیکی نقوش کاشی به طرح قالی هادراین تزئینات بسیارچشمگیراست.این موردبه عبارتی نزدیکی وانسجام هنرهای گوناگون ایرانی رابایکدیگربیان می کند.

 

 

 

 

 

 

به طورکلی معروفترین تزئینات بقعه عبارتنداز:

۱.تزئینات کاشیکاری  ۲.تزئینات آجرکاری(تلفیق آجروکاشی) ۳.گره چینی ۴.تزئینات گچبری ۵.تزئینات مقرنس کاری ٦.هنرهای چوب ۷.تزئینات سنگی ٨.تزئینات نقاشی دیواری وتذهیب ۹.هنرهای فلزو...

 

 

ضمن تشکروقدردانی ازاستادعزیزوگرانقدرجناب آقای مهندس شفیع زاده که مرا درتهیه این تحقیق یاری وراهنمای کردندوهمچنین تشکرمی کنم ازپرسنلی که دربقعه فعالیت می کنند.منابعی که برای تکمیل پروژه ازآنهااستفاده کرده ام به شرح زیراست:

۱.باستانشناسی وتاریخ هنربقعه شیخ صفی (تالیف:ملکه گلمغانی زاده اصل وحسن یوسفی)

۲.صریح المک (تالیف:عبدالمومن علی مشهوربه عبدی بیگ)

۳.تاریخ هنر معماری ایران دردوره اسلامی (تالیف:محسن کیانی)

٤.هنرمعماری اسلامی (تالیف:ریچاردایتبگهاوزن والگ گرابر)

٥.تاریخ خانقاه درایران (تالیف:محسن کیانی)

٦.معماری جهان اسلام (تالیف:خارجی)

٧.معماری دوره اسلامی (دکترمحمدکریم پرنیا)

 

*البته بیشتراین منابع فقط جنبه مطالعا تی داشته ونوشته اصلی ازبنده حقیرمیباشد.

 

****************************************************************************

 

نویسنده:سعیدمنصوری دانشجوی رشته معماری 

موضوع درس:بناهای اسلامی

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هفدهم آبان 1389ساعت 18:41  توسط رامین  |